YACHACHIQ MASINCHIKKUNA “NUESTRA SEÑORA DE LOURDES” AYACUCHOPI, 2025 WATAPI, YUYAYMAN QHISPIKUY YACHAYNIN CH’USAQKUNA.
TUKUY RIMANAKUY
Yuyaykuna, willakuykuna hamuq laya yachayninchikmanta, ima yuyay qhispichiq yachaynin yachachiy hatun yachay wasipi rimanakuykuna qhawaspa, kaykunata riqsichinchik, ñawpaq kamachiqkunata yachaykunawan allin kawsayta yachakuypaq:
1. Yuyay qhispichiy mana allinmi desarrollakun, aswanqa yachachiyqa contenido repeticionllamantam karqan.
Aswan hatun riqsiykuna nirqanku: estudiaqkunam mana atinkuchu rimakuyta, utaq ima yachakusqanta tapukuyta. Kaymi ruwakun, yachachiqqa yachachin huk yachachiy tradicionalmantam, ichaqa estudiaqqa sutin uyarispa yachakuyta ruwachkan. Kay laya yachachiyqa hamp’achin llapa yuyay qhispichiq ruraykuna, huknin chaykuna: analisa, ñawinchay, proponer, utaq sapa chinchay rurayta.
2. Yachachiy metodokuna kallpachaykachkan yuyay qhispichiyta.
Yachaykuna rikuchin: problema-manta yachay, yanapanakuy, rimayninkuna, ñawinchaykuna ruwanankupaq allinmi. Ichraqmi kaykuna mana aswan kasukuchkan yachachiq wasikunapi, chayrayku munanmi chay metodokuna astawan ruwasqanta.
3. Yachay wasi kayninmi influyeq yuyayta qhispichiykama.
Yachay wasipi, si kasqa sinchi, mana rimayuq utaq autoritariom, estudiaqkuna manam musuq rimayta ninchu, manaraq allinchu uyasqa kasqanta manchakuyta. Chaymi riqsichisunchik: yachay wasikaqa kachun allin rimayninkupaq, respetayuq, musuq yuyaykuna uyaykuchkananpaq.
4. Evaluacion ruwasqanpas kallpachachin utaq hamp’achin yuyay qhispichiyta.
Examenkuna, si sapa repeticion utaq yachaychasqa sutinllata tiyan, manam qispichinchu yuyayta. Icharaqmi, si chay evaluacionkuna munan: rimanakunata justifikay, problema ruwasqanpa qispiy, utaq suyusqayki rimayta churay, kaykuna yuyay qhispichiyta kallpachachin.
5. Yuyay qhispichiyqa manam sapaq qallarisqachu, yachachinmanta kallpachakun.
Imaymana yachaykuna nirqanku: yachachiqpa kamachinmi yuyay qhispichiyta rurayta. Chaymanta, planifikasqayuq kachun, ruwanakuykuna, chaymi yachachiqqa munan allin uyariy, rimayta uyaykunan. Yachay wasinpas munan chayta ruwachiy, apoyo churaspa, capacitasiyuqta churayta.
6. Yuyay qhispichiy rurayta yachachiqmasinchikpa kallpachayqa llapa yachayninkuta kallpachachin.
Yachachiq masinchikta yuyayniyuqta rurayqa, tukuy ñawpaq wawapaq yachachiq runa kallpachayta ruwanchik. Kaymanta, kay trabajoqa mana sapaq chay estudiaqkunapaqllachu allinchik, ichaqa chaykuna wawapaqmi hinallata beneficianqa ñawpaq pacha.
YACHACHAQPA QAMASQANWAN ÑANQAKUNA QANCHIS ÑIQIN PACHAPI
Ñuqa Educación Inicial hamut'aypi yachachkani, chaymanta rikhurqani qatiykuyqa yachachaq kay, kunan p'unchaypi, huk ñawpaq pacha hinaqa manañam kanchu. Qanchis ñiqin pachapi, manañam letters utaq números yachachakuyllaña. Kunan yachachaqqa aswan hatun lamar qhawariyniyuqmi: munaspa, llank'aspa, yachayninwan chayraqmi yachachakun.
Yachachaqpa qamasqan (identidad docente) ñuqaqa ñawpaqta rikhurqani ñuqaq hina yachachaqniyta, imayna kachkani, imayna munani yachachayta, ima kayniykunmi. Kay qamasqanqa manañam chaylla kananichu; chayqa tukuy p'unchay kawsaymanta, yachayninchikmanta, yachay wasinchikpi, yachachay praktikanchikmantaña wiñarin. Tenti Fanfani (2007) nisqa hina, yachachaqpa qamasqanqa sapa p’unchaypi wiñarin, wawa masikunawan, llaqtakunawan tinkuyta ruwaspa. Huk mallkita churaykuchkama hina: uywaspa, yakuwan mayllaspapas wiñarin.
Kunanp'unchayqa, huk ñawpaq pacha hina manañam llank'aykuchkanichu. Kunan yachachaqmi teknologíawan yachakunata yach'anqan. Wawankunam celulareswan, videokunawan, imayman llamkaykunawan yachakuchkan. Chaymanta, Cabero (2008) nisqanmanta, yachachaqqa manañam chaymi parlakuytaqchu, yachachaqqa imaymana llamkaykunawan yachakunapa wakichiqmi kanan. Ñuqa riksichinaykipaq animales yachachinaykipaq, video chaypi quechua wan castellano runasimipi rikhuchkan, chaymanta wawakuna kusisqa yachakun, wasipi hina.
Huk lamar ñawiriyuq wakichiqqa, yachachaqqa munayniyuq, yuyayniyuqmi kanan. Manam chayllachu kamachispa yachachayta, ñawpaqllaña wawakunawan rimakuyta, rimayninta uyariyta, kuska puriyta munayku. Freire (1997) nisqanmanta, yachachayqa manam yachayta traspasaychu, sino chaymi hukllaña yachaypa chaniyta kallpachay. Ñuqa praktikaypim rikhurqani, huk yachachaq warmi wawakunaman chaskiykuyta munachkan, “¿imawan rinchik?” nispa. Chay wawakuna kusisqawan, ima ruwanaykunamanta rimakuyta munanku. Chayta rikhurqani, yachachaqqa mana duru kachkanichu, chayqa k'askachiyta munayku.
Huk lamar llank'aymi llaqtakunawan llank'ay. Ayacuchopi, achkha wawakunam kawsanku runasimita rimaspa, mamapapankuna qaylla llaqtapi llank’akunankupaq. Kunan yachachaqqa manam chayta qochqaychu, ñuqanchikmi llaqtakunawan rimayta munanku, chay costumbrekunata yachayta, yachayninchikta allinchayta. Sapa kuti wawa man hamuqchu yachay wasiman, manam “¿Imaraykuchu mana hamuq?” nisqalla kachkachu, qhawariyta munanku, wasinman riqiy, yanapay maskhay.
Kanan yachachaqmi sapa kuti yachakuyta munan. Manam huk ciclo yachayninchikllañam kasqachu. Kunan aswan modernoyuq yachachiy llamk'aykuna, imayna llamkay, imayna qhawariy. Ñuqanchikmi yachakuyta, hamut'ayta, yachachaqkunata qhawariyta munan. Kaymi ñuqanchikpa llank'ayninchik, wawakunapaq, ñuqanchikpaqpas.
Tukuykunapi, yachachaq kayqa manam chaylla lamar llank'aychu, chaymi munayninwan ruraykuq kanki. Kaymi munay, pasiensya, yuyaynin, yachay maskhay, tukuy lamar chaniykuqmi kanan. Ñuqanchikpa qamasqanqa chay kawsaymanta, chay llank'ayninchikmanta ruwanakun. Ñuqanchikqa yachachayta yachachkaniku, chaymanta uyariyta, qhawariyta, wakichiyta, teknologíawan ruwariyta, runasimita, llaqtakunawan llamkayta, llapa wakichiyta ruwariyta. Ñuqa munani yachachaqta kachkani, mana chaylla yachayta chaskichiykuchu, sino ñawpaqlla runakuna qhawariy, munayninwan yanapay. Yachachaqkuna manam chaylla qillqayta yachachkuchu, chaymi llapa kawsayta ch'usaykuchkan.
Qillqakuna (Bibliografía)
Cabero, J. (2008). Las tecnologías de la información y la comunicación en la formación del profesorado. Sevilla llaqtapi qillqasqa, Universidad de Sevilla-manta.
Freire, P. (1997). Pedagogía de la autonomía: Saberes necesarios para la práctica educativa. México llaqtapi qillqasqa, Siglo XXI Editores-manta.
Tenti Fanfani, E. (2007). El oficio de docente: Vocación, trabajo y profesión en el siglo XXI. Buenos Aires llaqtapi qillqasqa, Fundación OSDE-manta.
Yachaypi Rimaykuna Políticokuna Riqsichinqa Política Yuyaykunamanta
Ñuqanchik ñawpaqtaq yachachiqkuna, yachaykuna kananllata ruwasqa imayna rimaykuna politiqkunam kanmi, chaymi yachaykuna ima ñoqanchik wawapaqmi munayku, chayrayku kay yachayqa mayqen politiqmanta chaymi hamuqllam kanki.
Socialismom
Socialismommi munanpaq laya sapanpaq mana kanchu.
Munanki gobierno rikhuy ch'usaq runakunata, hinam rikhuy kananpaq tukuy runapaq yachay, hampiy, llamk'ay.
Paulo Freire sutinmanta autor ñawinchayniyuqmi, ninmi: yachayqa ruwasqam kachkan runakunata qispichiypaq, yuyaykachiypaq.
Socialismompi yachayqa publiko, mana qollqeyuq, allinmi, tukuy runapaqmi. Mana chayqa millayta rikhuysiq, imaq kaqmi, sapanmi rikhuyta atinki.
Mana allin ch'iqllapaq: Socialismommi huk kutiqa mana qispin kachkan, chaymi estadoqa munan chay yachay wasi runakuna hina ruwanakuyta, chaymi mana lliw runa lliw ima yachayta mask'anachu.
Liberalismom
Liberalismommi yuyarinqa runa sapan libertadninmanta.
Ninqa estado mana aswan chinkachiyta munanichu, sapa familia kachun yachay wasinta akllanakuypaq — privado utaq público.
Huk autor sutiyuq Milton Friedman ninqa: gobiernoqa cupón utaq voucherta qusqaykuchkanchik, chaymanta familiaqa imayna yachay wasiman munanki chayman apachinqa. Ichraqmi, chaymi allin qollqeyuq runakuna allin yachay wasiman yaykuy atinqa, mana qollqeyuqkunaqa mana chaymi.
Mana allin ch'iqllapaq: Liberalismommi rikhuyta atinki mana sapan laya runakunapaq, chaymi desigualdad chaskin. Perú llaqtapi privado yachay wasikunaqa allin yachayta qawanmi, chaymi qollqeyuqkuna chayta llapan chaskinmi.
¿Imanaraq?
Socialismommi munanmi justicia yachayta, tukuy runapaq.
Liberalismommi ninqa sapa runa akllayta atinka, ichraqmi chayqa mana qollqeyuq runakunapaq mana chaychan kachkan chay laya oportunidadkuna.
Tukuykunata riqsichispa
Ñuqanchik yachachiqkuna, yachayta yuyaychikuyta munanchik, imayna politiq runakuna yuyayniyoqmi, chaymanta ama sapan qamqaña kachunchu ñawpaq rikchaykunamanta utaq redes socialespi nirqankumanta.
Liberalismom, Socialismommi ima kasqankumta chaychikuy yachayman chaymanta hamuqta yuyarikuymanchik. Futuros yachachiqkunaqa yachayta munanchik allinmi, sinchi mana ch’usaqmi, chaymanta rimaykuna politiqkunam kanqa ima chayta ruwaspa yachayta Perúpi allinchasunchikmi.
0 Comentarios